ƏDƏBI TƏNQID · SƏNƏDLI-BƏDII ROMAN
 |
«Partlamayan mina»
yaddaşın partlamayan həqiqəti
Professor Əyyub Əyyubovun Birinci Qarabağ müharibəsindən bəhs edən sənədli-bədii romanı haqqında
Məqalənin müəllifi: Musayeva Aynurə Tofiq qızı
Hüquq üzrə fəlsəfə doktoru, Bakı Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsinin müəllimi, Sumqayıt 2 saylı Mediasiya Təşkilatının direktoru
Müəllif: Əyyub Əyyubov · Janr: sənədli-bədii roman
Həcm: 150 fəsil, Qəhrəmanlar qalereyası, 143 fotodan ibarət foto albom · Bakı, 2026
Giriş: susan yaddaşın danışan kitabı
Professor Əyyub Əyyubovun «Partlamayan mina» sənədli-bədii romanı Birinci Qarabağ müharibəsinin ən ağır illərini bir kəşfiyyat dəstəsinin taleyi üzərindən danışan geniş epik salnamədir. 150 fəsildən, qəhrəmanlar qalereyasından və 143 fotodan ibarət foto albomdan təşkil olunan kitab təxminən 790 səhifəlik bir yaddaş abidəsidir.
Otuz il ərzində bu müharibə haqqında çox yazılıb: xatirələr, publisistik oçerklər, poemalar, sənədli filmlər. Lakin Ağdərənin dağ kəndlərində — Baş Güneypəyədə, Xatınbəylidə, Orta Pəyədə, Manikdə — könüllü dəstələrdən nizami kəşfiyyat rotasına qədər keçilən yolu gündəlik təfərrüatları ilə, adbaad, tarixbətarix izləyən iri həcmli bədii əsər az idi. «Partlamayan mina» məhz bu boşluğu doldurur.
Romanın aktuallığı 2020-ci ilin Vətən müharibəsindən sonra daha da artıb. Torpaqlar azad olunub, Şuşada bayraq dalğalanır. Amma qələbənin kökləri otuz il əvvəlki o ağır illərdədir — itirilən yüksəkliklərdə, geri gətirilən şəhid cənazələrində, adı heç bir rəsmi sənədə düşməyən könüllülərin fədakarlığında. Kitab bu kökü göstərir: qələbə birdən-birə gəlmədi, o, nəsildən-nəslə ötürülən bir yaddaşın nəticəsidir.
Romanın yaranma tarixi və sənədli əsası
Roman uzun illər toplanmış canlı xatirələrə, ailə arxivlərindəki sənədlərə və fotoşəkillərə söykənir. Müəllif ön sözdə bunu açıq deyir: dialoqların və təsvirlərin bir hissəsi bədii şəkildə işlənib, amma hadisələr, obrazlar və döyüş yolu real faktlara, şahid ifadələrinə və sənədlərə əsaslanır.
Əsas şahid kəşfiyyat rotası komandiri İsmayıl Həsənovun ən yaxın silahdaşı Mirməmməd (Miri) Əyyubovdur. Onun səs yazıları, Müşfiqin, Rəsulun və digər döyüşçülərin xatirələri, şəhid ailələrinin qoruyub saxladığı məktublar və şəkillər romanın karkasını təşkil edir. Ayaz Mustafayev, Altay Sarıkişiyev, Mikayıl Gözəlov kimi şəxslərin arxivlərindən gələn materiallar foto albomda mənbə göstərilməklə yer alıb.
| Professor Əyyub Əyyubov |
«Partlamayan mina» romanının müəllifi
Müəllifin mənbəyə münasibəti xüsusi diqqətə layiqdir. Foto albomda hər şəklin altında kim olduğu, nə vaxt çəkildiyi və materialın kimdən alındığı yazılır; şəxsiyyəti dəqiqləşdirilməyən fotolarda bu açıq qeyd olunur, ehtimal əsasında ad yazılmır. Qəhrəmanlar qalereyasının ön sözündə deyildiyi kimi, bəzi adların soyadı və doğum tarixi hələ dəqiqləşdirilməyib — «bu, unutqanlıqdan deyil, sənədli dəqiqliyə hörmətdən irəli gəlir».
Bu yanaşma romanın öz mətnində də bədii problemə çevrilir. 137-ci fəsildə Miri bir hadisəni danışarkən dayanır: «— Yox, dayan. Tarixini yoxlayaq.» Müəllif bu anı şərh edir: bu dayanmaq romanı zəiflətmirdi, onu qoruyurdu. Kitabın etik mövqeyi bir cümlədə toplanır: bu torpaqda yatanların adı, onların əməlləri qədər dəqiq olmalıydı — az da, çox da deyil, məhz olduğu kimi.
Süjet və kompozisiya
Romanın süjeti 1988–1993-cü illəri əhatə edir və bir kəşfiyyat dəstəsinin yaranma, böyümə və sınaq yolunu izləyir. Kompozisiya dörd böyük hissəyə bölünür: proloq, əsas süjet xətti, xatirə fəsilləri və nəsillər körpüsü.
Proloq — «Dağların yaddaşı». Roman bir sualın üzərində açılır: Qarabağın dağları danışa bilsəydi, nə deyərdi? Müəllif laləli yamacları, bulaq zümzüməsini, toy karvanlarını göstərir, sonra birdən «dağların səsi dəyişdi» cümləsi ilə müharibəni səhnəyə çıxarır. Proloqdan sonra gələn «Dostluğun kökü» hissəsi İsmayıl və Miri arasındakı dostluğun müharibədən çox əvvəl, qohumluq telləri ilə başladığını göstərir.
Əsas süjet (1–130-cu fəsillər). Hekayə «Ağdam əvvəlki Ağdam deyildi» fəsli ilə başlayır. Sonra ilk keşik, ilk dəstə, ilk kəşfiyyat, ilk pusqu gəlir; «Adı olmayan dəstə» tədricən nömrəli hərbi hissənin Əlahiddə Kəşfiyyat Rotasına çevrilir. Bu yolda roman dövrün əsas faciələrini qəhrəmanların gözü ilə verir: 20 aprel döyüşü, «Şuşanın son saatları», Ağdam mühasirəsi, «Xocalı gecəsi», Drumbon uğrunda döyüş, Kəlbəcər yolu.
Xatirə fəsilləri (131–149). Son hissədə roman bioqrafik-memorial janra keçir. Taleh, Məhəmmədəli, Ceyhun, Xəqani, Ərşad kimi şəhidlərə, Komandir Cəfərə, Milli Qəhrəman Mübariz İbrahimova və general-mayor Polad Həşimova ayrıca fəsillər həsr olunub. Beləliklə Birinci Qarabağ müharibəsi 2010 və 2020-ci illərin qəhrəmanlıq səhifələri ilə bir zəncirə bağlanır.
Nəsillər körpüsü — «Atadan oğula» və Epiloq. Final fəsli 2020-ci ilin sentyabrına keçir: Birinci Qarabağ döyüşçüsü Füzuli Rzaquliyev oğlu İlkini Vətən müharibəsinə yola salır: «— Get, oğul. Bizim başlamağımızı sən tamamla.» Epiloq isə süjeti ümumiləşdirir: otuz il əvvəl itirilən torpaqlar geri qaytarılıb, amma bu, təkcə hərbi qələbə deyil, «bir xalqın yaddaşının qələbəsi»dir.
Kitabı iki sənədli əlavə tamamlayır. «Qəhrəmanlar qalereyası» romanın real və bədii qəhrəmanlarının bioqrafik portretlərini verir. «Foto albom» isə döyüş illərinə, sənədlərə və xatirə yerlərinə aid 143 fotonu mənbəsi ilə birlikdə təqdim edir.
«Ən ağır partlayış bəzən baş verməyən partlayışın illərlə insanın içində qalmasıdır.»
Obrazlar aləmi
Romanın qəhrəmanları uydurulmuş obrazlar deyil, xalqın içindən çıxmış real insanlardır. Müəllif onları nə idealaşdırır, nə də plakat qəhrəmanlarına çevirir: hər birinin xasiyyəti, zəifliyi, zarafatı və qorxusu var.
İsmayıl Həsənov — romanın mərkəzi obrazı, 1947-ci ildə Ağdərənin Baş Güneypəyə kəndində doğulmuş, əlahiddə kəşfiyyat rotasının komandiri. O, səsini qaldırmayan, amma sözü qanun olan komandirdir. Onun xarakteri qısa, aforistik cümlələrdə açılır: «Elə bilirsənsə, deməli hələ bilmirsən»; «Göz yorulanda dəyişirik. Səhv edəndə adamı dəyişmək olmur»; «Qorxunu unutmaq lazım deyil. Onu qabağa buraxmaq olmaz». Bu cümlələr kəşfiyyatçı fəlsəfəsinin, eyni zamanda insan məsuliyyətinin dərsləridir.
Miri — Mirməmməd Əyyubov (Seyid) — 1963-cü ildə Ağdamın İlxıçı kəndində, Musəvi seyidləri nəslində doğulub. Karate ilə ciddi məşğul olub, boş vaxtlarında öz-özünə gitara çalır. Hayküysüz, öyünməyən, işini görüb sükutla geri çəkilən bu adam dəstənin rabitəçisi və komandirin yaxın silahdaşıdır. O, həm də romanın yaddaşıdır: illər sonra hadisələri bir-bir xatırlayan və kitabın yazılmasına yol açan şahid odur.
Dəstənin digər üzvləri — Müşfiq, Sərvər, Zakir, Altay və başqaları — kollektiv obraz yaradır. Zakirin sükutu dəstə üçün təhlükəsizlik siqnalıdır; Sərvərin zarafatları yolun ağırlığını bir anlıq azaldır. İsmayılın ilk müavini Əliqismət Qurbanovun və Altay Sarıkişiyevin şəhidliyi romanın dönüş nöqtələrinə çevrilir.
Başqa cəbhələrin qəhrəmanları — Ramiz Qəmbərov, Allahverdi Bağırov, Yaqub Rzayev, Şirin Mirzəyev, Rəsul Əliyev, Fred Asif və başqaları — ayrıca fəsillərdə təsvir olunur. Bu fəsillər romanı bir dəstənin hekayəsindən bütöv bir nəslin salnaməsinə çevirir.
Bədii-üslub xüsusiyyətləri
«Partlamayan mina»nın əsas bədii nailiyyəti sənədliliklə bədiiliyin tarazlığıdır. Roman nadir hallarda təsvir üçün təsvir verir; hər detal — təzə ayaq izi, sınıq budaq, tapdanmış torpaq — kəşfiyyatçının diqqəti ilə seçilir.
Qısa cümlə və sıx dialoq. Ədəbi dil bəzən kəşfiyyat hesabatının ritminə keçir: «Nazik sim. Bir addım. Yeddi nəfərin donub qaldığı an. Sim qırıldı. Mina partlamadı.» Dialoqlar qısa, sual-cavab şəklindədir və hər biri xarakter açır. 70-ci fəsildə İsmayıl Altaya dürbünü iki dəfə verir: biri «adamlar» görür, ikinci dəfə «seçilmir» deyir. Komandirin nəticəsi bir cümlədir: «Hərəkət görürük. Adam olduğunu deməyə hələ tezdir.»
Təbiət — canlı personaj. Dağlar, meşələr, Qabartı çayı, Drumbon, Sırxavənd yolu sadəcə fon deyil. «Xəritə dağın nəfəsini göstərmir» — deyən İsmayıl üçün relyef oxunmalı bir mətndir. Proloqdakı «danışan dağlar» obrazı roman boyu yaddaşın rəmzi kimi qayıdır; final fəsillərində dağ insan səsini illər sonra geri qaytaran əks-sədaya çevrilir.
Adın mənası: üç partlamayan mina. Romanın adı real hadisədən gəlir: yeddi nəfərlik dəstə minanın nazik simini qırır, amma mina partlamır. Müəllif bu anı kitabın fəlsəfi oxuna çevirir. 136-cı fəsildə mina üç dəfə qayıdır:
- Torpağın altında — qırılan sim, donub qalan yeddi nəfər, xilas olunan həyatlar.
- Yaddaşda — hər şübhəli cığırda, hər addımdan əvvəlki tərəddüddə yaşayan qorxu.
- Sözdə — Mirinin səs yazıları kağıza köçürüləndə «illərin sükutunu yaran» partlayış.
Müəllifin öz ifadəsi ilə, bu üçüncü partlayış kimisə öldürmədi, əksinə, «ölənləri bir daha diri etdi, danışdırdı, yaşatdı». Romanın ən müdrik cümləsi də buradadır: «Ən ağır partlayış bəzən baş verməyən partlayışın illərlə insanın içində qalmasıdır.»
Musiqi motivləri. Mirinin gitarası və «Marş irəli, Azərbaycan əsgəri» marşı romanın lirik leytmotividir. «Gitara səsi», «Əsgər marşı» kimi fəsillər müharibə içində insanın daxili dünyasının qorunduğunu göstərir.
Romanın tarixi, ictimai və tərbiyəvi dəyəri
«Partlamayan mina» eyni zamanda bədii əsər, tarixi mənbə və tərbiyə vasitəsidir. Kitabın dəyəri bu üç funksiyanın bir yerdə işləməsindədir.
Tarixi mənbə kimi. Roman Ağdərə istiqamətindəki könüllü özünümüdafiə dəstələrinin və kəşfiyyat rotasının fəaliyyətini konkret yer adları, tarixlər və şəxslərlə qeyd edir: Canyataq–Gülyataq, Mehmana–Drumbon, Sırxavənd, Ballıqaya, Çıldıran. Qəhrəmanlar qalereyası və mənbəli foto albom gələcək tədqiqatçılar üçün hazır arxiv rolunu oynayır.
İctimai yaddaş kimi. Kitabın ithafı yalnız şəhidlərə deyil, qazilərə, itkin düşənlərə və doğma yurd həsrəti ilə yaşamış məcburi köçkünlərə ünvanlanıb. Beləliklə roman müharibəni cəbhə xəttindən kənara, hər ailənin evinə gətirir. Baş Güneypəyənin, Xatınbəylinin, İlxıçının, Güllücənin adları kitabda bir kənd siyahısı kimi deyil, yaşayan yaddaş xəritəsi kimi səslənir.
Tərbiyəvi dəyər kimi. Müəllifin məqsədi ön sözdə açıq yazılıb: gələcək nəsillər azadlığın hansı bədəllə qazanıldığını unutmasınlar. «Atadan oğula» fəsli bu fikri bədii sonluqla tamamlayır: 1990-cı illərin döyüşçüsünün oğlu 2020-ci ildə bölük komandiri olur. Roman gənc oxucuya qəhrəmanlığın şüar deyil, məsuliyyət, dəqiqlik və sədaqət olduğunu öyrədir.
Rəyçilərin qiyməti. Kitabı üç rəyçi yüksək qiymətləndirib. Tarix elmləri üzrə fəlsəfə doktoru Akif Nağı əsəri «torpaq uğrunda canından keçən qəhrəmanların ölməz xatirəsinə ucaldılmış mənəvi abidə» adlandırır. Rəyçilərdən biri kimi mən də romanda müharibənin insan hüquqları, humanitar dəyərlər və beynəlxalq hüququn fundamental prinsipləri fonunda təsvir olunmasını əsərin mühüm məziyyəti hesab edirəm. Şair-yazıçı Rafiq Ələkbər isə romanın hadisələri «siyasiləşdirmədən, ideoloji şüarlara qapılmadan», insan taleyi üzərindən verdiyini ayrıca qeyd edir.
Nəticə
«Partlamayan mina» müasir Azərbaycan nəsrində sənədli-bədii roman janrının sanballı nümunəsidir. Kitab müharibəni qələbə şüarları ilə deyil, yeddi nəfərin bir addımı, bir sükutu, bir tərəddüdü ilə danışır — və məhz buna görə inandırıcıdır.
Romanın əsas məziyyətləri bunlardır: real insanlara və yoxlanmış faktlara söykənən süjet; İsmayıl və Miri kimi canlı, yadda qalan obrazlar; kəşfiyyatçı diqqətindən doğan dinamik üslub; adın üçqatlı rəmzi mənası; Birinci Qarabağ müharibəsini 2020-ci ilin qələbəsi ilə bağlayan nəsillər körpüsü.
Kitabın son sətirləri onun mahiyyətini dəqiq ifadə edir: torpaqda basdırılmış minalar kimi, o illərin xatirəsi də hələ partlamayıb, hələ canlıdır, hələ bizimlədir. «Partlamayan mina» bu xatirəni gələcək nəsillərə ötürən sözdən abidədir. Roman həm müharibə iştirakçıları, həm tarixçilər, həm də Vətənin dəyərini dərk etmək istəyən hər gənc oxucu üçün oxunmalı kitabdır.
«Qəhrəmanlar unutmur, torpaq xatırlayır.»
✦ ✦ ✦
Aynurə Musayeva
Hüquq üzrə fəlsəfə doktoru,
Bakı Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsinin müəllimi,
Sumqayıt 2 saylı Mediasiya Təşkilatı
"Partlamayan mina" kitabının tam mətni ile aşağıdakı keçid vasitəsi ilə tanış ola bilərsiniz